Wat systemisch werk écht betekent en wat het je kan brengen Een diepgaand gesprek met Bibi Schreuder over (familie)systemen, trauma, en het innemen van jouw plek

Heb je soms het gevoel dat je vastzit in patronen? Dat je ondanks al je bewustzijn telkens opnieuw in dezelfde situaties belandt? Gedrag dat je liever anders zou aanpakken, maar waar je steeds in terugvalt? Het lijkt alsof er een of andere onverklaarbare kracht je telkens ‘terugtrekt’.

Nu, zo onverklaarbaar is dat niet. Een deel van die kracht zit in wat ik ‘systemische wijsheid’ noem: een onderstroom die doorwerkt vanuit de systemen waarvan je deel uitmaakt: je familie, je organisatie, je team, zelfs je vriendengroep of sportclub. Door je bewuster te worden van die systemen, de dynamieken ervan en de impact op jou, zul je betere beslissingen kunnen nemen die problemen écht oplossen in plaats van enkel de symptomen ervan. En het gaat jou vooral helpen om jouw echte plek in te nemen in de wereld.

Om dieper te duiken in dit thema, sprak ik met Bibi Schreuder, de vrouw die al meer dan 25 jaar met hart en ziel systemisch werk in de wereld brengt. Als medeoprichter van het Bert Hellinger Instituut Nederland begeleidde ze ontelbare mensen in het herontdekken van hun plek, het erkennen van wat was, en het weer heel worden van binnenuit.

Van persoonlijke weerstand naar roeping

Wat haar pad naar systemisch werk betreft, was Bibi eerst sceptisch. Toen een vriendin familieopstellingen aanraadde voor haar relatie, voelde ze weerstand: "Ik bepaal zelf wel wat goed voor me is." Diezelfde vriendin stuurde een interview met Bert Hellinger op, voormalig priester en de grondlegger van het systemisch werk. “De titel van het artikel luidde: Vrouw volgt man. Nou… In de volle tijd van vrouwenemancipatie had ik zoiets van: wat weet hij er nou van? Hier ga ik niet aan meedoen."

Toch bleef de inhoud hangen, en een maand later besloten ze samen met haar man toch een opstelling bij te wonen. "Ik zag Gabrielle Borkan opstellingen begeleiden en hoorde mezelf plots zeggen: dit werk wil ik doen, dit werk kán ik doen, dit werk gá ik doen."

Wat begon als een persoonlijke ervaring, groeide uit tot een levenslange roeping. “Het is niet dat ik dit werk wilde, het werk wilde mij."

De impact van trauma’s

Voor we duiken in wat systemisch werk precies is, is het belangrijk om te weten hoe wij omgaan met trauma’s. “Een hertje dat achterna wordt gezeten door een jaguar, valt zogezegd dood op de grond en verstijft: het bloed trekt puur naar de vitale organen en de buitenkant is koud. Waarom? Omdat die jaguar niet van dood vlees houdt: hij verliest zijn interesse en gaat weg. Waarna het hertje na een tijdje zal beginnen trillen, zich zal uitstrekken en vrolijk verder zal huppelen”, legt Bibi uit.

“Wij mensen zijn anders: als wij een traumatische ervaring beleven, stoppen we dat weg in ons onderbewustzijn en blijven we daar voor altijd mee rondlopen. En het kost heel veel energie om dat deksel stevig dicht te houden. Want iedereen beseft: als we hierover praten en het komt naar boven, dan gebeurt er iets ergs. Dat is een overlevingsmechanisme. Dus zelfs als je als kind voelt dat je ouders iets onder het deksel willen houden, is jouw enige overlevingsmanier om er ook niet over te praten. Dat geef jij op jouw beurt door aan jouw kinderen en zij aan die van hen. Terwijl iedereen voelt: er is hier iets en het mag er niet zijn. Dat geeft vreemd gedrag. En dat vreemd gedrag signaleert eigenlijk: ga maar weer eens leven in plaats van overleven. Systemisch werk heeft als doel die ‘deksels’ en wat eronder schuilgaat te (h)erkennen.”

Systemen willen compleet zijn

Veel mensen kennen systemisch werk via familieopstellingen. Maar zoals Bibi benadrukt: "Opstellingen zijn slechts een methode. Het systemisch werk zelf is weten hoe de systemen werken. En het vraagt een manier van kijken, met een bepaalde innerlijke houding."

Die houding vraagt bijvoorbeeld het vermogen om zonder oordeel waar te nemen. Maar dat is niet vanzelfsprekend. "We zijn zo gewend meteen ergens iets van te vinden. Oordelen helpen ons te selecteren wat we binnenlaten en wat niet. Ze zijn vaak overlevingsstrategieën."

Maar… Wat we buitensluiten, blijft trekken. “Systemen willen compleet zijn”, vertelt Bibi. “Goed en fout hebben hun plaats. Zelfs het pijnlijke, het schaamtevolle, wil erkend worden.” Bibi gebruikt een krachtige metafoor: "Een systeem is als een geschiedenisboek. Als iets te pijnlijk is, scheuren we die bladzijde eruit. Maar het boek valt telkens opnieuw open op precies die plek. De geschiedenis die nu geschreven wil worden, lukt niet want je zit nog steeds op pagina 300 die je eruit gescheurd hebt. Zo worden mensen, vaak helemaal onbewust, in een vacuüm gezogen van een situatie die misschien van onze ouders, onze grootouders of misschien zelfs van een groter systeem is die daar geen plek kreeg omdat het te pijnlijk of te schaamtelijk was. Kortom komt de essentie hierop neer: we doen vaak onbewust dingen die we eigenlijk zelf helemaal niet willen, om alsnog de geschiedenis te repareren. En dat is een illusie, want je kán het verleden niet repareren."

Kinderen als spiegels

Kinderen zijn vaak de eerste die opmerken waar iets in het systeem ontbreekt. Bibi schreef eerder een boek over hoe zij spiegels kunnen zijn voor wat er systemisch speelt. "Ze voelen feilloos aan waar iets ontbreekt, en gaan dat onbewust invullen. Hun gedrag is vaak een signaal: kijk hier. Geef dit een plek."

Het gedrag van een kind dat je niet begrijpt, kan wijzen naar iets wat op een dieper niveau om aandacht vraagt, iets dat misschien zelfs generaties teruggaat. Een kind dat zich telkens terugtrekt in sociale situaties. Of dat woede of verdriet toont op onverwachte momenten. Het zijn uitnodigingen voor de volwassenen om te kijken: wat wil hier gezien worden? Wat vraagt om erkenning?

En dat geldt niet alleen voor families. Ook in organisaties kunnen we gedrag waarnemen dat verwijst naar iets ouds dat nog geen plek heeft gekregen. "Een team kan bijvoorbeeld weerstand bieden aan beslissingen die nochtans eerst door iedereen werden goedgekeurd. Dan kun je je afvragen: waar in het verleden is er iets niet erkend of uitgesproken?" Misschien werd een ontslag nooit benoemd, of een conflict onder het tapijt geveegd. Het systeem zelf blijft herinneren, en het gedrag wordt een signaal dat uitnodigt om te erkennen wat vergeten werd.

Patronen trekken patronen aan

Vaak raken mensen in het hier en nu verstrikt in oude dynamieken en ontwikkelen zo bepaalde patronen. "Mijn ouders hebben een kind verloren en daarna werd ik geboren. Terwijl er nooit over gesproken is, heb ik als klein kind al opgepikt: ik moet hier iets mee doen want mijn ouders kunnen het geen plek geven; ik moet voor hen zorgen en ervoor zorgen dat ze geen verdriet meer hebben. Dan ben ik niet meer hun dochter, maar neem ik de plek in van diegene die voor hen gaat zorgen, de plek van hún ouders.”

Die patronen leveren waardevolle kwaliteiten op: overzicht, daadkracht, verantwoordelijkheidszin. "Doordat we als kind moesten overleven, hebben we prachtige eigenschappen ontwikkeld. In ons werk komen die vaak tot bloei. Maar privé vragen ze soms erkenning."

Tegelijk kunnen die kwaliteiten je ook wegleiden van je natuurlijke plek. "Soms kom je op een positie terecht waar je je niet echt thuis voelt, simpelweg omdat het patroon je daar bracht."

De illusie van oplossen

Systemisch werk nodigt uit om trauma’s niet enkel als wonden te zien, maar ook als bronnen van kracht. "Heel worden betekent dat je insluit wat je ooit moest afsplitsen, omdat het te veel was, te pijnlijk, of niet welkom." Trauma hoeft niet groots of dramatisch te zijn. Het kan ook een diep verlangen zijn dat nooit vervuld werd. "Een behoefte die geen plek kreeg, kan al genoeg zijn om iets af te splitsen." En vooral: “De heling in jezelf is heel worden. Dat betekent dat je soms de pijn moet durven toelaten.”

Goed, denk je nu misschien, als ik me van die patronen bewust ben, kan ik ze toch gewoon oplossen? “Dat is het vervelende aan systemisch werk”, zegt Bibi. “Zodra je iets kwijt wil, komt het toch weer voor je neus te staan.”

En inderdaad, onze reflex is vaak: oplossen. Als iets pijn doet, als iets wringt, willen we het fixen. Voor onszelf, maar vooral ook voor onze kinderen. Maar zoals Bibi treffend zegt: "Je hebt het al doorgegeven. Het zit in onze genen. Het enige wat je kunt doen, is het erkennen."

Erkenning is krachtiger dan fixen. Zelfs als je niet weet wat er precies gebeurd is, kun je erkennen dát er iets ontbreekt. Het gaat er niet om elk detail te reconstrueren, maar om ruimte te maken voor wat gevoeld wil worden, ook zonder alle feiten. Opstellingen kunnen verhelderen, maar het echte werk zit in het toelaten. In het niet-wegduwen. In het aanwezig blijven bij wat er is. “Het klinkt contradictorisch, maar verandering begint met de wereld te nemen zoals die is”, stelt Bibi. “Je hoeft niet eerst te vechten, je hoeft alleen te aanvaarden.”

Neem nu oorlogssituaties bijvoorbeeld. Als pacifist was Bibi – mede door de oorlogsgeschiedenis van haar ouders – ronduit tegen oorlog. Het kostte haar tijdens de opleidingen bij Bert Hellinger dan ook veel moeite om te aanvaarden dat oorlog er nu eenmaal bij hoort. Ze noemt het verschil tussen aanvaarden en toestemmen: "Toestemmen betekent: ik ga akkoord dat het er is. Niet omdat ik het leuk vind. Maar omdat het er gewoon is."

Die aanvaarding betekent niet dat je passief wordt. Integendeel. Vanuit rust ontstaat helderheid. En van daaruit kan actie volgen die niet meer vanuit strijd komt, maar vanuit aanwezigheid.

Bibi schetst het met een krachtig beeld uit haar tijd als tekenlerares: “Bij een vierkleurendruk begin je met geel, dan blauw en dan rood. En dan heb je zo goed als alle kleuren. Maar… pas als je zwart erbij doet, gaat de zon in de plaatjes schijnen. Het zijn juist die contrasten die we nodig hebben. Zonder donker is er geen licht, zonder oorlog geen vrede. En als je alleen maar gericht bent op het licht en het donkere daarmee uitsluit, is de kans groot dat je in je leven heel veel donkerte tegenkomt.”

Lichtheid en ruimte

Dat wil niet zeggen dat systemisch werk zwaar moet zijn. Integendeel. Zachtheid, humor en mildheid zijn essentieel. En dat is vaak precies waar het om draait. Om het durven glimlachen wanneer je jezelf weer in een oud patroon betrapt. "Ah, ik deed het weer." Geen oordeel. Wel bewustzijn.

Het is dat glimlachende bewustzijn dat ruimte schept. Voor jezelf. Voor je kinderen. Voor je team. Voor het leven zoals het zich aandient.

‘In het hier en nu zijn’ is voor Bibi een belangrijk concept. “Alles gaat zó snel en we krijgen weinig oefening in het werkelijk ‘hier’ zijn. Er komen heel snel heel wat oordelen op af. Onze status wordt bepaald door wat we hebben gedaan, en niet ‘door wie we zijn’, dat leren we niet in deze maatschappij. Doen we dat wel? Dan worden we met het vingertje gewezen, terwijl we ondertussen aan onze kinderen uitleggen dat ze talenten hebben en wat moeten worden. Onze opvoeding zit vol rare contradicties”, lacht ze.

Moet je daarvoor op een berg gaan zitten mediteren? Nee. Bibi herinnert zich hoe haar dochter ooit zei: "De mooiste momenten waren die waarop we gewoon samen op de bank zaten met een kopje thee." Niet de grote uitstapjes. Niet het harde werk. Gewoon zijn.

Jouw plek innemen

In een wereld die draait om doen, is het revolutionair om te zijn. Om te voelen waar jij tegen vecht. Wat jij probeert recht te zetten dat niet van jou is. Wat jij nog steeds verlangt van ouders die het niet konden geven.

Je hoeft het verleden niet op te lossen. Maar je kunt het wel erkennen. En in dat erkennen ligt de opening naar jouw plek. Hier. Nu. In dit leven.

Wil je hier verder in duiken?

🤍 Beluister het volledige gesprek met Bibi Schreuder in aflevering #21 van de podcast Livewire Stories.

Schrijf je in voor mijn nieuwsbrief voor meer inzichten rond systemisch werk en bewust leiderschap.

Of plan een vrijblijvend gesprek met me als jij voelt dat je toe bent aan heel worden: in je leven, je werk, je relaties.